19 juli '12: Jan Dismas Zelenka

Jan Dismas Zelenka (1679 – 1745)

------------------------------------

Miserere
Psalm 50 – zwv 57 – 1738

Dixit Dominus
Psalm 109 – zwv 68 – 1726

Missa Gratias agimus tibi
zwv 13 – 1730

------------------------------------

Dit programma illustreert ten volle de compositorische evolutie en veelzijdigheid van de kerkmuziek van de Tsjechische componist – en tevens contrabassist – Jan Dismas Zelenka (16 oktober 1679 – 23 december 1745).

Hij werkte de laatste dertig jaar van zijn leven als kapelmeester aan het hof van Dresden, dat zich in 1697 uit politieke overwegingen had bekeerd tot het rooms-katholieke geloof. Deze overgang maakte het noodzakelijk een geheel nieuw corpus aan kerkmuziek te componeren en Zelenka was daarvoor de aangewezen kandidaat: hij kwam uit de buurt, was zelf katholiek, werd opgeleid door zijn voorganger in Dresden en door Johann Joseph Fux, toen de meest vooraanstaande componist van katholieke kerkmuziek, en hij was op de hoogte van de nieuwste ontwikkelingen in de Italiaanse muziek, zodat het hof verzekerd was van composities naar de laatste mode. Zelenka genoot veel aanzien bij zijn collega's in Duitsland, waaronder Johann Sebastian Bach, die hij persoonlijk kende.

Zijn Miserere is een muzikale parel waarin de luisteraar een scala van emoties doorleeft! Voor de eerste keer komt hier de unieke, scheppende kracht van Zelenka tevoorschijn met een muzikale taal die de luisteraar diep raakt en ook wel in verwarring weet te brengen.

Het werk nam in zijn tijd een bijzondere plaats in doordat het essentiële gedeelte ervan, een korale doorwerking van een complete psalmtekst en een deel van het aansluitende Gloria, eigenlijk een bewerking is van een meer dan honderd jaar oudere orgelcompositie van Girolamo Frescobaldi uit de in 1635 gepubliceerde “Fiori Musicali”.

Zelenka verrijkte de compositie met enkele “moderne” aanvullingen, in het midden voegde hij een sopraanaria toe en als raamwerk voor het geheel componeerde hij een koordeel op de openingszin “Miserere mei Deus”.

De mis in D met ondertitel “Missa Gratias agimus tibi” werd gecomponeerd in 1730. Zelenka was toen al een aantal jaren actief aan de hofkapel van Dresden. Hij nam alle verantwoordelijkheden van de ziekelijke Heinichen op zich nadat deze in 1729 stierf. Jammer genoeg werd niet Zelenka, maar J.A. Hasse in 1733 tot kapelmeester benoemd, maar niettemin componeerde hij in tussentijd als was hij zelf kapelmeester, waardoor hij zich duidelijk muzikaal kon profileren.

Bij het componeren van deze mis wist hij dat hij voor de uitvoering ervan een beroep kon doen op een volledige orkestbezetting, en in het bijzonder op de koperen instrumenten die de plechtstatigheid van de muziek moesten accentueren. Zelenka maakte hiervan gretig gebruik en creëerde door de afwisseling van alle instrumenten en vocalisten een sterk organisch geheel. In de archieven van zijn Praagse hoofdstuk vinden we trouwens een kopie van deze mis met een andere titel, namelijk "Missa Promissae gloriae". Helaas weten we niet voor welke gelegenheid Zelenka deze "dankzeggingsmis" samenstelde. We kunnen alleen maar gissen en ons baserende op die twee naamgevingen afleiden dat het om een belangrijke gebeurtenis aan het hof van de heerser gaat, of om een voorval van belang voor de Saksische keurvorst.

sideBar